Communiceren met paarden

Communiceren met paarden

0 3003

In de dagelijkse omgang met paarden speelt communicatie een grote rol. Maar wat verstaan we daar nu onder?  In het woordenboek wordt ‘communicatie’ omschreven als: ‘kennisgeving, de ander iets duidelijk maken; een boodschap overbrengen naar een ander.’

Paarden zijn van nature sociaal levende dieren. Hun onderlinge communicatie stelt hen in staat zonder al te grote relationele problemen in een groep te leven. Daarnaast is diezelfde communicatie van groot belang voor gedragssynchronisatie;  een belangrijke eigenschap  bij groepsdieren.

Wat is gedragssynchronisatie?

Gedragssynchronisatie is het overnemen van elkaars stemming en gedrag. We zien dit fenomeen  vooral bij sociaal levende dieren. De daardoor ontstane saamhorigheid versterkt de onderlinge band en biedt daardoor betere mogelijkheden tot overleven.

Veel mensen zijn in de vooronderstelling dat ze de keus hebben om wel of niet te communiceren met een ander. Niets is minder waar. We kunnen bewust niet spreken  met een ander persoon, of misschien zelfs op geen enkele manier aandacht aan hem of haar schenken. Maar zelfs ongewild communiceren we dan toch nog, en wel via onze lichaamstaal.  Ook een paard zal in het bijzijn van soortgenoten en/of mensen altijd communiceren. Zodra het dier ons hoort, ziet en/of ruikt zendt het een communicatiesignaal uit. Het is dus niet zo dat communicatie met ons paard pas begint op het moment waarop we de stal binnen stappen.

Geen snelle manier

In een poging paarden te begrijpen zijn er de afgelopen decennia verschillende zienswijzen en methoden tot communiceren ontwikkeld. Vooral de eigenaar die hiervan weinig kennis heeft en snel resultaat wil boeken is gevoelig voor een snelle methode en/of een kant en klare oplossing. Maar op deze manier zal hij weinig succes boeken. Het omgaan met paarden en het begrijpen ervan zijn géén kwestie van het aanleren van technische vaardigheden. Natuurlijk kennen paarden hun eigen scala aan soorteigen, gemeenschappelijke gedragingen en lichaamstaal. Maar ook als we die allemaal zouden kunnen leren kennen, is en blijft  iedere combinatie mens-paard uniek. Daarom vraagt het van beide partijen tijd en geduld om de ander te leren begrijpen. En dat laatste is makkelijker gezegd dan gedaan.

Waarom moeilijk

Binnen dezelfde diersoort blijkt goed communiceren soms al lastig. En dat geldt ook voor onze eigen soort, de mens. Want iedereen kijkt op zijn eigen wijze naar de wereld: als twee  mensen toeschouwer zijn van een zelfde gebeurtenis hebben ze bij navraag verschillende versies van de werkelijkheid. Dat verschijnsel noemen we de inter-betrouwbaarheid en het heeft alles te maken met het zogenaamde brandpunt van onze waarneming en welke ervaringen we in soortgelijke situaties hebben opgedaan. Bovendien vullen onze hersenen onvolledige beelden zelf aan met informatie die bij eerdere ervaringen is opgedaan. Dit alles  is een proces dat buiten onze bewuste wil gebeurt en waar dus niemand aan ontkomt. Drie lijnen die niet geheel aansluiten vertalen onze hersenen bijvoorbeeld naar een driehoek. En we kunnen zonder veel moeite zinnen lezen waar de klinkers zijn uitgehaald: onze hersenen voegen de ontbrekende letters automatisch aan: zodoende lezen we iets wat niet geschreven staat.

Nog een probleem dat zowel tussen mensen onderling als tussen mens en paard kan spelen, noemen we ‘projectie’. Het gaat dan om gevoelens en ideeën van de boodschapper die geprojecteerd worden op de ontvanger. Je ergert je aan de buurman die zijn kruiwagens en tuingerei rond zijn huis en naast je oprit laat slingeren, maar eigenlijk ben je zelf ook een chaoot. Misschien word je iedere keer weer boos op je partner omdat hij ‘altijd’ te laat op zijn afspraken komt. Best mogelijk dat je zelf ook niet al te punctueel bent.

Als je vindt dat je  paard zich dominant gedraagt, kan het ook zijn dat je zelf wat overheersend bent. Wellicht vindt je het vervelend dat je paard zo schrikkerig is, maar bedenk eens of je zelf niet een angstig type bent.

Communicatie ontwikkelen

Het is heel spannend om te leren communiceren met je paard. Het is dé manier om hem dingen te leren en om een goede band met hem op te bouwen en te houden. Maar om met paarden te communiceren is het begrijpen van hun lichaamstaal en gedrag een eerste vereiste. Wat doet hij en wat betekent het? Om niet in de diverse valkuilen van de communicatie te vallen, is observeren de eerste stap. Wat doet het paard met zijn oren, neusvleugels, stand van zijn benen en houding van zijn lijf? Zwiept zijn staart of hangt hij stil? Omdat het scoren (‘optekenen’) van gedrag en lichaamstaal tijdrovend is en lang niet alles wat er te zien is relevant is, gebruiken gedragsbiologen meestal een ethogram en een protocol. In het ethogram worden alleen de objectieve beschrijvingen van gedragselementen genoteerd.  Een gedragselement is een vormvaste houding, beweging, geluid of gedraging die algemeen voorkomt bij de soort.

Leren ‘lezen’

Bij gedrag scoren, is het belangrijk te weten hoe lang het gedrag duurt, hoe vaak het voorkomt en in welke volgorde. De wijze waarop je alles opmerkt en noteert, wordt bepaald door het protocol dat je gebruikt. Het protocol is de wijze waaróp je gedrag scoort. Ik noem drie veelgebruikte gedragsprotocollen. Bij het eerste voorbeeldprotocol kijk je continu naar je paard en schrijft zoveel mogelijk op van wat je ziet. Dit is de moeilijkste manier omdat de kans groot is dat je belangrijke zaken mist. De tweede mogelijkheid is dat je met intervallen gaat observeren waarbij je bijvoorbeeld iedere minuut kijkt en noteert wat het paard aan het doen is. Bij deze manier van scoren mis je waarschijnlijk veel puntgedragingen. De derde manier is alleen dát gedrag scoren dat belangrijk is voor wat je weten wilt. Valkuilen tijdens het scoren van gedrag zijn je verwachtingen en vooroordelen die maken dat je datgene ziet wat je graag wil zien. Iemand die vindt dat zijn paard dominant is, zal signalen die dat beeld bevestigen eerder en vooral ook meer zien dan signalen van submissie. Om je vooroordelen niet in de weg te laten staan tijdens het scoren, is het verstandig na te denken over hoe je over bepaalde zaken denkt. Pas ná het scoren komt het interpreteren, dat wil zeggen dat je gaat proberen de boodschappen die je paard afgeeft, te decoderen ofwel te ontrafelen; er dus een betekenis aan te geven. Als hij bijvoorbeeld strak naar je kijkt waarbij zijn staart zwiept, terwijl het hoofd met gespannen neusgaten en naar achteren gedraaide oren lager is dan de schoft, bovendien zijn strakke blik gericht is op jou of een ander paard, dan kunnen we er zeker van zijn dat er sprake is van stress en dreigen. Maar slechts indien ál deze voorgaande gedragselementen aanwezig zijn en we die dus stuk voor stuk hebben gescoord. Want als er slechts sprake is van voornoemde hoofdhouding met naar achteren gedraaide oren zonder dat er tegelijkertijd sprake is van andere genoemde stress- en dreigsignalen, dan geeft het paard een andere boodschap af. Al deze, soms subtiele verschillen zijn belangrijk om op te merken. Daarom is het voor het complete plaatje en de daarbij horende betekenis van belang geen gedragselement te missen en kennis te hebben van hun betekenis en samenhang onder diverse omstandigheden. Alleen door veel te observeren in diverse situaties leer je je paard goed kennen en kun je vervolgens  je eigen communicatie  beter op het dier afstemmen.

Vraag en antwoord

Oefen het samen communiceren in de vorm van het terugsturen van een boodschap als antwoord op bepaald gedrag. Denk na over de inhoud van wat je je paard ‘zeggen’ wilt en bedenk hoe je het overbrengen ervan duidelijk, en op ‘paardenlevel’ gaat doen. Bedenk vooral ook van te voren welke actie op communicatiegebied je vervolgens gaat ondernemen als blijkt dat het dier je niet begrijpt. Ga dan pas met jullie gemeenschappelijke communicatie aan de gang en oefen er veel mee!

Goed communiceren is niet lukraak maar wat gedrag imiteren. Daarvoor is het gedrag van een dier te complex. Bovendien hebben wij een andere perceptie van de wereld om ons heen. Wij zien letterlijk alles anders omdat onze zintuigen anders werken. Vluchtdieren, prooidieren  of groepsdieren, allemaal hebben ze verschillende manieren om zich in hun wereld staande te houden. Het is van groot belang te bedenken hoe een dier waarmee je wilt kunnen samenwerken, in zijn natuur leeft. Wat ziet hij anders dan wij, wat is voor hem belangrijk? Waar moet een vluchtdier en groepsdier als  ons paard op letten als hij overleven moet? Hij heeft veel meer oog voor details dan een mens, zal daardoor kunnen schrikken van dingen die wij als eigenaar, niet eens bewust zien. Hij vangt met zijn gehoor signalen op die ons ontgaan omdat zijn oren anders werken en hij ruikt dingen die voor ons geen, of een andere betekenis hebben.

Overbrengen

Paarden zijn net als andere dieren meesters in observeren. Sneller dan de meeste paardeneigenaren zich kunnen voorstellen leren paarden daardoor wat ons menselijk gedrag voor hen kan betekenen. Ik zie veel mensen die zich in de buitenbak anders gedragen dan in de dagelijkse omgang met hun paard. Natuurlijk heeft het dier, met zijn feilloos oog voor details en stemmingen, dat onmiddellijk door. Om een goede communicatie met je paard te krijgen en te behouden is het belangrijk te bekijken hoe je eigen gedrag en lichaamstaal invloed hebben op je paard. Wat gebeurt er als je onrustig bent in je bewegingen, wat doet je paard als je langdurig en strak naar hem dier kijkt? Wat voor invloed heeft je stem, het breed maken van jezelf, het krom staan of het afwenden van je gezicht? En is het effect van je communicatie ook werkelijk datgene wat je wilt overbrengen? Kortom: leer te kijken naar je paard en naar het effect dat jouw manier van communicatie op hem heeft: welk antwoord krijg je van hem? Realiseer je dat een dier bij wijze van antwoord dát gedrag vertoont dat op dat gegeven moment voor hem het enige juiste is en hem het meeste voordeel, in welke vorm dan ook (bijv. voer, veiligheid, aandacht) oplevert.

Tekst: Debbie Rijnders/Foto: Remco Veurink

Reacties