Welzijn en biodiversiteit hand in hand

wo 8 apr, 12:24

Tekst en foto's: Denise Dekens

Vorig jaar is het tweejarige project Biodiverse Paardenhouderijen van start gegaan onder leiding van dr. Inga Wolframm, lector Duurzame Paardenhouderij en Paardensport van Hogeschool Van Hall Larenstein. Binnen dit onderzoek wordt verkend hoe paardenhouderijen zich verhouden tot hun omgeving en welke rol zij kunnen spelen in het versterken van biodiversiteit, landschap en paardenwelzijn. Die vraag staat niet op zichzelf. De druk op het landelijk gebied neemt snel toe, onder invloed van klimaatverandering, intensief grondgebruik, verstedelijking en aangescherpte eisen rondom natuur en waterkwaliteit. In die context wordt van alle grondgebruikers steeds nadrukkelijker verwacht dat zij laten zien welke bijdrage zij leveren aan hun omgeving. Ook voor de paardensector. Binnen het project werken twintig paardenhouderijen als praktijkpartner samen met onderzoekers en studenten. Op deze bedrijven worden interviews afgenomen, landschappelijke en ecologische analyses uitgevoerd en wordt onderzocht hoe bestaande inrichting en gebruik zich verhouden tot biodiversiteit en paardenwelzijn. De inzichten uit deze trajecten vormen de basis voor de ontwikkeling van praktische instrumenten en handvatten voor de sector.

Potentie aanwezig

De paardensector in Nederland beheert namelijk best wat grond, in totaal zo’n 230.000 hectare verspreid door geheel Nederland. Daarmee ligt er een duidelijke potentie om bij te dragen aan biodiversiteit, landschapskwaliteit en groenblauwe verbindingen, mits deze ruimte doelgericht wordt ingericht en beheerd. Veel paardenhouders geven aan hieraan te willen bijdragen, maar missen praktische kennis en houvast. Het onderzoek richt zich daarom op het ontwikkelen van toepasbare kennis, gebiedsgerichte inzichten en perspectieven voor duurzame bedrijfsvoering.

Geluk delen

We gingen langs bij Mireille van Damme-Mineur in Elburg. Zij is docent-onderzoeker aan Aeres Hogeschool Dronten en betrokken als onderzoeker binnen het project. Haar bedrijf, Mivadami, fungeert als één van de praktijklocaties. Mireille: “Zeven jaar geleden ben ik hier een pensionstal begonnen. Samen met de paardencoaching is het een veelzijdig bedrijf. We hebben 25 paarden en een volledig ingericht bedrijf. Voor mij was dit echt een droom die uitkwam en die wilde ik graag met anderen delen. Vanuit die gedachte ben ik vervolgens dan ook gestart met dagbesteding. Paarden brengen rust en structuur en dat werkt voor veel mensen, ook met verschillende achtergronden. Via het onderzoeksproject ben ik bewuster gaan kijken naar hoe mijn terrein is ingericht. Niet omdat het moest, maar omdat het inzicht geeft in wat nog meer mogelijk is. We zijn bijvoorbeeld bomen gaan aanplanten voor schaduw voor de paarden en we kijken naar hagen in plaats van linten tussen de weilanden. Ook experimenteren we met kruidenrijk grasland en andere voederstructuren.” Op het bedrijf zijn inmiddels 39 verschillende kruiden in de weides geteld na een graslandanalyse. “Je ziet dat paarden daar gebruik van maken. Ze kiezen zelf wat ze eten. Dat sluit aan bij hoe wij naar welzijn kijken. We zaaien de weides ook door met andere grassoorten dan alleen Engels raaigras."

Welzijn van de paarden

Als sector moeten we laten zien wat we bijdragen

Ze vervolgt: “Voor ons staat het welzijn van de paarden altijd voorop. Ze staan overdag de hele dag buiten en hebben daar beschutting en droge ligplekken. In de zomer gaan ze dag en nacht naar buiten op de wei, maar in de winter maken we andere keuzes. Dan staan ze voornamelijk in de paddocks met onbeperkt hooi uit ruim overdekte hooiruiven en voorkomen we modder en andere gezondheidsproblemen zoals zandkoliek. Daarnaast kijken we per paard wat past. Niet elk paard kan zomaar in elke groep. Rust en sociale stabiliteit zijn net zo belangrijk als ruimte en voeding.” Precies dit soort overwegingen zijn meegenomen tijdens het onderzoek. Binnen het project wordt namelijk ook gewerkt aan het ontwikkelen van inrichtingsplannen die enerzijds aansluiten bij het type landschap en de biodiversiteit versterken en anderzijds het paardenwelzijn versterken. De plannen, maar vooral ook het proces daarom heen, zijn onderdeel van het onderzoeksproces, waarin praktijk, onderwijs en onderzoek samenkomen. Het plan voor Mivadami is daardoor mede opgesteld door studenten Tuin- en Landschapsinrichting van Hogeschool Van Hall Larenstein, onder begeleiding van docenten en onderzoekers. 

Van inzicht naar uitvoering

Rest de laatste stap: de realisatie van al die plannen. Hoewel de uitvoering strikt genomen niet binnen het onderzoeksproject valt, worden binnen het project wel de stappen doorlopen die nodig zijn om tot een uitvoerbaar plan te komen. In het geval van Mireille sloot dat direct aan op haar eigen ambitie om haar bedrijf anders in te richten. “Vanaf het begin hebben we ook de gemeente betrokken. We wilden ervoor zorgen dat onze plannen aansluiten bij de omgeving. Het landschap bestaat hier uit boerderijen in het groen, met stroken en singels van bomen en struiken in een licht glooiend gebied. Daar moeten de plannen uiteraard bij aansluiten.” 

Gemeente helpen

Dat leverde niet alleen afstemming op, maar ook een leerervaring voor de studenten. Zo presenteerde Falk Bomas, namens het studententeam, het inrichtingsplan aan de gemeente. Daarnaast speelt nog iets anders. Naast haar eigen plannen wil Mireille de gemeente helpen om andere paardenhouderijen in haar omgeving ook te stimuleren hun bedrijf biodivers in te richten. Een soort ‘pay it forward’, waardoor zij kan helpen om voor veel paardenhouders de drempel om naar de gemeente te stappen kleiner te maken. Dat werpt nu al zijn vruchten af: een paardenhouder die net naar Elburg verhuisde, heeft juist hierover ook al contact met de gemeente gehad.

Subsidies

De uitvoering van dit soort plannen vraagt uiteraard wel om een investering. Gelukkig zijn er steeds meer mogelijkheden voor subsidies, al moet je die wel actief opzoeken. Zo kwam Mireille in contact met SBNL Natuurfonds. Voor de ingediende plannen ontving zij een donatie, waardoor de eerste stappen nu gezet kunnen worden. Daarnaast zijn er mogelijkheden via provincie, gemeente, landschapsorganisaties of agrarische natuurcollectieven, met name wanneer er sprake is van een agrarische bestemming. “Je moet vooral zelf op zoek gaan en in beweging komen. Dat kost tijd en inspanning, maar levert ook veel op. Voor de omgeving, voor je klanten, maar ook voor je positie in de gemeente. Dat is uiteindelijk ook wat ondernemen interessant maakt.”

Breder perspectief

Binnen het onderzoek wordt ook gekeken naar de economische kant van biodiversiteitsmaatregelen en naar hoe deze passen binnen de dagelijkse praktijk van een paardenbedrijf. Daarmee verschuift de vraag van wat mogelijk is, naar wat ook daadwerkelijk werkt. “Als sector zullen we steeds duidelijker moeten laten zien wat we bijdragen”, zegt Inga Wolframm. “Niet alleen voor paardenwelzijn, maar ook voor landschap en natuur. Die verbinding is er vaak al, maar we moeten hem zichtbaar maken en beter benutten.” 

Volgende stap voor de sector

Paardenhouderijen combineren in de praktijk al verschillende functies: gebruik, beheer, beleving en ruimte voor natuur. Wat nog vaak ontbreekt, is dat die waarde expliciet wordt gemaakt en onderbouwd. Juist daar ligt de volgende stap voor de sector. De kennis die binnen het project wordt opgebouwd, wordt de komende periode vertaald naar praktische tools en richtlijnen voor paardenhouders. Die geven houvast bij keuzes in inrichting, beheer en bedrijfsvoering en helpen om de bijdrage van paardenhouderijen beter inzichtelijk te maken, zowel voor de ondernemers zelf als in gesprekken met overheden en andere partijen.

Het onderzoeksproject Biodiverse Paardenhouderijen wordt mede-mogelijk gemaakt door Regieorgaan SIA, onderdeel van de Nationale Wetenschapsorganisatie (NWO).